sexta-feira, 24 de fevereiro de 2017

As Murgas do entroido de Ribadavia

No Entroido da capital do Ribeiro, até non hai moito tempo podíamos ver grupos de xente disfrazada, unidas por un nome e que formaban unha comparsa, o disfraz non era a única característica, destacaban aquelas comparsas que tiñan máis creatividade nas súas sátiras e burlas. Estas sátiras eran feitas a ritmo de música, coñecidas co nome de Murgas, que en moitos casos eran impresas en folletos.

Para saber máis das comparsas e das murgas tradicionais de Ribadavia destacamos o artigo de José Luis Chao Rey: “Cen anos entroido en Ribadavia” publicado no nº 8 (2004) da Revista A.C. Fraicellus, onde presenta unha relación das comparsas máis importantes entre 1918 e 1987: Los Vampiros, Los Pierrots, Los Judíos, Los Serodios, Los Bragianos, Os de Sempre.... 

Presentamos aquí dous folletos conservados no Fondo Meruéndano custodiado Museo Etnolóxico. Ribadavia-Ourense.

 Murga da comparsa "Los Zíngaros" 1935





Murga los bragianos carnaval 1981 from Biblioteca Museo Etnolóxico. Ribadavia

O libro de Marcos Gómez Moure, José Luis Chao e Antonio Pérez Mein: "Murgas e cancións dos carnavais de Ribadavia (ata 1936)" publicado en 2012 recolle e recupera tanto as letras coma a música destas murgas mediante gravacións e algúns manuscritos orixinais. Como indican os autores no prólogo non están todas, nin todos os autores nin intérpretes, tradición oral que por desgraza se foi perdendo. Este libro pódese consultar na Biblioteca do Museo Etnolóxico e no catálogo da Rede de Bibliotecas de Galicia AQUÍ. 

quarta-feira, 11 de janeiro de 2017

Almanaques: "a educación informal"



exemplares conservados no Museo Etnolóxico
O almanaque (ou almanaque-libro) engádelle á información propia do calendario información cronolóxica, meteorolóxica, astrolóxica e relixioso-litúrxica, outras noticias e información sobre materias diferentes; materias que poden ser de natureza cultural, literaria, musical, médica, política, xenealóxica, histórica, agraria, náutica,biográfica, etc.

A temática dos almanaques e calendarios está relacionada coa función principal de medida do tempo, a divulgación da orde do tempo utilizando tres códigos principalmente: o astronómico-matématico, o astrolóxico e o eclesiástico.


Os almanaques tiveron moita importancia como xénero literario no século XVIII, a mediados deste século en Inglaterra hai rexistrados uns 2000 títulos, porén en España o século máis importante para estas publicacións foi o século XIX.

Axudaron á aprendizaxe básica da lectura das clases populares,foron transmisores da cultura popular: historias breves, anécdotas, fábulas, consellos, coplas, “vehículos de popularización de la cultura”. Os contidos destes almanaques reflectían as preocupacións e os intereses de cada época, incluso de cada ano, así como esa pervivencia da cultura popular que permanece a pesar dos avances científicos.

exemplar  Museo Etnolóxico

 Miryam Carreño estuda os calendarios e almanaques como fontes para un estudo parcial da chamada “educación informal” ou non institucional das clases populares. A información que achegan son nunha linguaxe clara e sinxela con frases cortas, esta xustificación baseaa, esta investiagadora, sobre todo en dúas razóns fundamentais: por un lado a súa intencionalidade educativa e por outro a amplia divulgación popular que tiveron pois eran de fácil manexo, de baixo prezo e prácticos, distribuidos moitas veces por vendedores ambulantes polo rural. Moitos destes almanaques e calendarios eran distribuídos de balde, como o “Almanaque pintoresco de Bristol” editado pola empresa Lanman y Kemp, para promocinar os seus produtos de perfumería, xabóns. 

exemplar Museo Etnolóxico
Os almanaques están incluídos dentro da documentación chamada "ephemera", producida para durar pouco, para usar neste caso case exclusivamente durante o ano vixente, case sempre despois do uso os almanaques tiránbanse. A maioría dos almanaques antigos que se conservan en bibliotecas e centros de documentación son grazas a coleccionistas. As bibliotecas provinciais e a Biblioteca Nacional teñen coleccións incompletas dalgunhas series de almanaques antigos porque non tiñan Depósito Legal, co que o impresor non tiña a obriga de entregar as copias correspondentes para a súa conservación.

exemplar 1926. Museo Etnolóxico

Un dos almanaques máis populares é coñecidos era o AlmanaqueBailly-Bailliere, segundo Honorio Velasco incluído dentro dos almanaques enciclopédicos que como indica no seu título pretendían proporcionar información práctica a todos os sectores sociais, entendendo que esta era moi variada como a sociedade mesma. O contido era sempre moi variado, esta era precisamente a característica máis destacada, tiña un índice coas materias tratadas, as informacións non estaban asinadas, con moitas ilustracións e anuncios. Empezaba con tablas cronolóxicas, astronómicas, correspondencias entre distintos calendarios, a descripción dos meses, semanas e días coa descrición do ceo, na axenda incluía publicidade, nos primeiros na parte inferior de cada folla incluía un refrán relacionado co día, así como outra información variada.
Na Biblioteca do Museo consérvanse tres exemplares: o máis antigo de 1898 e outro de 1924 no Fondo de Sánchez Bello e un exemplar de 1926  Fondo de Elvira Álvarez.
Na Hemeroteca Digital da BNE pódense consultar a texto completo varios números AQUÍ.


Bibliografía:
  
-Botrel, Jean François. “Para una bibliografía de los almanaques y calendarios”.Elucidario: Seminario bio-bibliográfico Manuel Caballero Venzalá, Nº. 1, 2006, págs. 35-46.

-Carreño, Miryam. "Almanaques y calendarios en la historia de la educación popular un estudio sobre España". En:  Revista de educación, Nº 296,1991 , págs. 195-216.
 
-Escolma de Almanaques Galegos (1865-1929) I / edición de Manuel Quintáns Suárez; colaboración de Élida Abal Santorum, Alexandra Cillero Prieto, Luís Alonso Girgado.

-Escolma de Almanaques Galegos (1865-1929) II / edición de Manuel Quintáns Suárez, Élida Abal Santorum, Alexandra Cillero Prieto.

quarta-feira, 2 de novembro de 2016

Los efectos del seísmo de Lisboa de 1755 sobre el patrimonio monumental de Galicia

Ces Fernández, Begoña: Los efectos del seísmo de Lisboa de 1755 sobre el patrimonio monumental de Galicia. Tesis doctoral UDC 2015. Director: Ramón J. Yzquierdo Perrín. Titor: José Ramón Soraluce Blond. Universidade da Coruña, Escola Técnica Superior de Arquitectura, Departamento de Composición, 2015. 3 volumes. ISBN: 978-84-608-5619-1.


Begoña Ces Fernández, Arquitecta e Máster en Rehabilitación Arquitectónica pola Universidade da Coruña, defendeu en decembro de 2015 a súa tese de doutoramento, resultado dunha investigación desenvolvida durante os últimos cinco anos, na que estudou, dende o punto de vista construtivo e arquitectónico, os efectos do coñecido como O Gran Terremoto de Lisboa do 1 de novembro de 1755 sobre o patrimonio monumental galego.
Obra dispoñible para a súa consulta no repositorio institucional da Universidade da Coruña, na seguinte ligazón permanente: http://hdl.handle.net/2183/15902
A orixe deste proxecto de investigación estivo no estudo da evolución arquitectónica e os procesos de destrución e rehabilitación da igrexa do mosteiro cisterciense de Santa María de Melón, dado que nos estudos histórico-artísticos e arqueolóxicos realizados neste monumento aparecía unha mención a que resultara danada polas sacudidas sísmicas producidas na mañá do primeiro de novembro de 1755. Coa intención de documentar con maior detalle cal podería ser o alcance destes danos e comparalos cos producidos noutros edificios do seu entorno xeográfico, iniciouse unha pescuda por diversos fondos arquivísticos na procura de testemuñas sobre o sucedido. O traballo tamén incluíu a busca das evidencias construtivas que aínda se puidesen conservar dos danos e das rehabilitacións e reconstrucións realizadas no patrimonio afectado polo tremor de terra. Con este traballo péchase a investigación iniciada no ano 2008 sobre o mosteiro de Melón, pero os resultados e conclusións obtidas e plasmadas na tese non supoñen un punto final senón que abren novas liñas de investigación sobre os efectos dos terremotos no patrimonio monumental galego e sobre a propia historia sísmica do noroeste da península Ibérica.
O traballo está dividido formalmente en tres volumes cuxa lectura é independente pero tamén complementaria:
-  O primeiro volume establece os obxectivos, convencións e criterios metodolóxicos da investigación desenvolvida, e sintetiza os resultados das análises e estudos realizados sobre o patrimonio monumental. A documentación recompilada e estudada permitiu concluír que este tremor de terra foi un evento extraordinario na sismicidade galega, que causou danos xeneralizados no patrimonio monumental pero que só nuns poucos casos chegou a provocar a ruína inmediata das construcións. A partir dos datos dispoñibles e o estudo da evolución histórica dos edificios, dedúcese que foron as deficientes condicións previas dalgúns destes monumentos e a intensa actividade sísmica que o terremoto desencadeou nos anos posteriores os que agravaron as lesións e que, como consecuencia deste agravamento, a meirande parte das edificacións deberon ser obxecto de reconstrucións parciais ou totais e algunhas delas acabaron por ser abandonadas e sucumbir ao paso do tempo. 
-  No segundo volume inclúense os estudos individuais de cada un dos elementos do patrimonio monumental galego obxecto de análise na tese, nos que se realiza un repaso da súa historia construtiva anterior e posterior ao terremoto de 1755 e se analizan as lesións e patoloxías que puideron presentar como consecuencia do mesmo.

Contén en total os estudos de 37 edificacións relixiosas, civís e militares, repartidas pola xeografía galega, das que se atoparon probas documentais de que se viron afectadas polo terremoto e os doutras 6 construcións singulares nas que existen sospeitas fundadas de que tamén sufriron danos como consecuencia dos tremores de terra de mediados do século XVIII. Os textos van acompañados de reportaxes fotográficas destas edificacións e a súa contorna, así como planos e debuxos con indicacións das lesións observadas.

Neste segundo volume pódense atopar os estudos realizados sobre varias construcións da comarca do Ribeiro: o mosteiro de Santa María de Melón, as igrexas parroquiais de Santa María de Castrelo de Miño (antigamente Santa María de Ponte Castrelo) e de San Paio de Ventosela, A Ponte Castrelo (hoxe desaparecida e que cruzaba o río Miño nas inmediacións do actual encoro de Castrelo de Miño) e a igrexa do convento de San Domingos de Ribadavia.

-   O terceiro volume corresponde a un anexo documental no que se revisa o repertorio de terremotos sentidos en Galicia entre os anos 377 a.C. e 1855. Neste volume recompílanse as transcricións de documentos manuscritos que dan noticia de terremotos sentidos en Galicia, especialmente numerosos no caso do terremoto de 1755, e recupéranse, así mesmo, outras novas e textos sobre outros tremores de terra que aínda non foran tidos en conta nos estudos de perigosidade sísmica do noroeste peninsular.

 Begoña Ces Fernández
 



Moitas grazas a Begoña Ces pola súa colaboración neste blogue e pola doazón á Biblioteca do Museo dunha copia en papel da parte relativa aos efectos do Gran Terremoto de Lisboa no patrimonio arquitectónico da comarca do Ribeiro, e unha copia de CD-ROM da súa tese.

Bibliografía de Begoña Ces Fernández: 

-"Santa María de Melón: crónica de un estrago". Boletín Auriense. 2008-2009, tomo 38-39, p. 115-154. ISSN: 0210-8445.

-"Estudio de las consecuencias de los terremotos de mediados del siglo XVII [sic XVIII] sobre el patrimonio monumental de Ourense". Diversarum rerum (Revista de los Archivos Catedralicio y Diocesano de Ourense) y de los Amigos de la Catedral de Ourense. 2012, n. 7, p. 335-357. ISSN: 2271-5769.

-"Reconstrucción de la Torre del Reloj tras el terremoto de 1755". Anuario Brigantino. 2015, n. 38, p. 365-390. ISSN: 1130-7625.